Trong hơn nửa thế kỷ qua, đường biển luôn giữ vị thế độc tôn trong giao thương Quốc tế, nhờ lợi thế quy mô và chi phí rẻ so với các hình thức vận chuyển khác. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, những biến động chính trị tại dải Trung Đông và eo biển Hormuz đã tạo ra một “cú sốc nhiệt” đối với chuỗi cung ứng toàn cầu. 

Khái niệm “Logistics giá rẻ” đang dần bị thay thế bởi “Logistics an toàn”. Tại sao trong bối cảnh hiện nay, giá cước tàu biển (Ocean Freight) lại không còn là thước đo duy nhất để các doanh nghiệp lựa chọn?

1. Hệ lụy từ “Hiệu ứng cánh bướm” tại vùng vịnh

Logistics là một mạng lưới liên kết chặt chẽ. Một mắt xích tại Trung Đông bị đứt gãy sẽ ngay lập tức tạo ra tác động dây chuyền đến toàn bộ hệ thống vận tải biển toàn cầu.

Sự bấp bênh của các cửa ngõ huyết mạch 

Eo biển Hormuz – nơi luân chuyển 1/5 lượng dầu mỏ và hàng hóa toàn cầu – hiện đang đặt ngành vận tải biển vào tình trạng báo động đỏ. 

Khi rủi ro địa chính trị tăng cao, các hãng tàu lớn (Shipping lines) buộc phải thay đổi lộ trình. Việc tàu phải đi vòng qua các vùng biển xa hơn không chỉ làm tăng tiêu hao nhiên liệu mà còn gây ra tình trạng nghẽn cổ chai tại các cảng trung chuyển không thuộc vùng chiến sự.

Phụ phí chồng phụ phí

Nếu trước đây chủ hàng chỉ quan tâm đến giá cước gốc (Base Rate), thì nay họ phải đối mặt với một danh sách dài các phụ phí phát sinh:

• WRS (War Risk Surcharge): Phí rủi ro chiến tranh tăng vọt theo từng ngày.
• EBS (Emergency Bunker Surcharge): Phụ phí nhiên liệu khẩn cấp do biến động giá dầu từ vùng xung đột.
• PSS (Peak Season Surcharge): Phí mùa cao điểm bị đẩy lên sớm hơn dự kiến do tâm lý tích trữ hàng hóa, sợ đứt gãy.

Kết quả là, một báo giá cước biển rẻ ban đầu có thể “đội” lên gấp đôi sau khi cộng đủ các loại phụ phí khi tàu cập cảng.

2. Chi phí cơ hội: Cái bẫy của “Giá rẻ”

Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu nông sản (cà phê, quế, hồi, …) hoặc gỗ ép vẫn đang cố bám trụ với đường biển để tối ưu chi phí trên từng container. Tuy nhiên, họ đang vô tình rơi vào cái bẫy của chi phí cơ hội.

Dòng vốn bị đóng băng trong những “kho hàng nổi”

Khi transit time (thời gian vận chuyển) đi Trung Đông bị kéo dài từ 25 ngày lên đến 45–50 ngày do tàu phải đi vòng hoặc chờ thông quan, dòng tiền của doanh nghiệp sẽ bị đình trệ.

Đối với một lô hàng trị giá hàng tỷ đồng, việc chậm thanh toán 1 tháng từ phía đối tác do hàng chưa đến cảng có thể gây ra áp lực tài chính khủng khiếp, vượt xa số tiền tiết kiệm được từ giá cước biển.

Rủi ro suy giảm chất lượng hàng hóa

Việc lênh đênh trên biển quá lâu dưới tác động của nhiệt độ và độ muối cao là kẻ thù số một của nông sản và linh kiện điện tử. 

• Với quế, hồi, cà phê: Độ ẩm tăng cao dẫn đến nấm mốc, làm mất phẩm cấp hàng hóa, thậm chí bị đối tác Trung Đông từ chối nhận hàng.
• Với máy móc, linh kiện: Nguy cơ oxy hóa và hỏng hóc vật lý tăng cao trong môi trường biển khắc nghiệt khi thời gian chịu tác động kéo dài.

Sự thay đổi tư duy: Từ “Just-in-Time” sang “Just-in-Case”

Trong suốt hai thập kỷ qua, triết lý vận hành của ngành logistics thế giới là Just-in-time (vừa kịp lúc) – tối ưu hóa kho bãi bằng cách vận chuyển liên tục với chi phí thấp nhất. Tuy nhiên, xung đột Trung Đông 2026 đã đặt dấu chấm hết cho kỷ nguyên này.

Các tập đoàn lớn hiện đang chuyển sang chiến lược Just-in-Case (phòng ngừa rủi ro). Ưu tiên hàng đầu hiện nay không phải là cước phí thấp nhất mà là:

1. Lịch trình cố định (Schedule Reliability): Cam kết hàng đến đúng ngày để kịp tiến độ sản xuất/phân phối.
2. Tính dự báo (Predictability): Khả năng kiểm soát được lộ trình, không bị thay đổi cảng đích (Omitting) đột ngột.
3. Sự an toàn tuyệt đối: Tránh xa các vùng biển xung đột để bảo vệ tài sản và tính mạng của thuyền viên.

Phí bảo hiểm hàng hải – “Tảng băng chìm” khổng lồ

Một yếu tố mà các chủ hàng thường bỏ qua khi so sánh giá cước là bảo hiểm hàng hải. 

Trong bối cảnh eo biển Hormuz bị đe dọa, các công ty bảo hiểm đã nâng mức phí (Insurance premium) lên gấp nhiều lần cho các tuyến đi qua vùng này. Đôi khi, phí bảo hiểm cho một container đường biển lúc này còn đắt hơn cả phí vận chuyển. Điều này làm mất đi hoàn toàn lợi thế về giá của đường biển so với các phương thức vận tải khác.

Xu hướng dịch chuyển sang hành lang Logistics đa phương thức

Khi đường biển “nghẽn mạch”, các doanh nghiệp buộc phải tìm kiếm những lối đi mới an toàn và ổn định hơn. Sự dịch chuyển này đang diễn ra mạnh mẽ sang các tuyến vận tải đất liền.

-> Sự lên ngôi của vận tải liên vận đường sắt (Cross-border Railway)

Các chuyên gia logistics dự báo năm 2026 sẽ là năm bùng nổ của tuyến đường sắt xuyên biên giới Việt Nam – Trung Quốc – Trung Đông/Châu Âu. Tại sao?

• Né vùng xung đột: Lộ trình hoàn toàn trên đất liền giúp loại bỏ 100% rủi ro từ các eo biển vùng nóng.
• Thời gian vượt trội: Chỉ mất 14 ngày đi Trung Đông so với 45 ngày đường biển.
• Chi phí ổn định: Không bị ảnh hưởng bởi phụ phí biến động theo tình hình hàng hải.

Đã đến lúc đa dạng hóa lộ trình vận chuyển

Việc phụ thuộc quá lớn vào một phương thức vận tải duy nhất (Single-sourcing) trong bối cảnh biến động địa chính trị là một sai lầm chiến lược. Giá cước biển (Ocean Freight) rẻ chỉ thực sự có ý nghĩa khi hàng hóa về đích đúng hạn và an toàn.

Doanh nghiệp Việt Nam cần tỉnh táo nhìn nhận lại cấu trúc chi phí logistics. Việc kết hợp giữa đường biển cho các mặt hàng không gấp và đường sắt xuyên biên giới cho các mặt hàng giá trị cao, hàng mùa vụ (Nông sản) sẽ là “chìa khóa” để duy trì chuỗi cung ứng bền vững trong năm 2026.

LIÊN HỆ CHÚNG TÔI